دیدن هرگونه تغییر یا عارضه در دهان دلبندتان، بهویژه لکههای سفید مرموز، میتواند موجب نگرانی هر پدر و مادری شود. این لکهها که معمولاً به عنوان برفک دهان نوزاد شناخته میشوند، در واقع یک عفونت قارچی شایع هستند که توسط قارچ کاندیدا آلبیکنس ایجاد میشود. اگرچه برفک نوزاد معمولاً خطرناک نیست، اما میتواند فرآیند شیردهی را برای نوزاد دردناک کرده و منجر به بیقراری او شود. در این راهنمای جامع درمان برفک دهان نوزاد، ما نه تنها به طور کامل به علائم و علل ایجاد این عارضه در نوزادان و مادران شیرده میپردازیم، بلکه تمام گزینههای درمانی موثر را شفافسازی خواهیم کرد. از روشهای کاربردی درمان خانگی برفک دهان گرفته تا معرفی داروهای تخصصی مانند قطره نیستاتین (یکی از رایجترین و مؤثرترین داروهای تجویز شده بهصورت خوراکی)، هر آنچه برای تشخیص دقیق و بازگرداندن سلامت دهان نوزادتان نیاز دارید، در این مقاله خواهید یافت. با ما همراه باشید تا با آگاهی کامل، آرامش را به نوزاد و خود بازگردانید.
برفک دهان نوزاد چیست؟
برفک دهان نوزاد یک عفونت شایع و اغلب بیخطر است که بهوسیله قارچی به نام کاندیدا آلبیکنس ایجاد میشود. این قارچ بهطور طبیعی در دهان، دستگاه گوارش و پوست همه انسانها نوزادان وجود دارد. زمانی که تعادل طبیعی میکروبهای دهان به هر دلیل بههم بخورد، رشد این قارچ افزایش یافته و به صورت لکههای سفید، خامهای و چسبنده روی زبان، لثهها و داخل گونههای نوزاد ظاهر میشود.
در برخی نوزادان، رشد بیش از حد این قارچ تنها به دهان محدود نمیماند و ممکن است ناحیه پوشک را نیز درگیر کرده و موجب قرمزی و التهاب پوستی شود. همچنین اگر نوزاد از سینه مادر تغذیه میکند، این عفونت میتواند باعث ایجاد درد، خارش یا لکههای سفید روی نوک سینه مادر شود و درمان همزمان مادر و نوزاد را ضروری میکند. به دلیل ظاهر مشخص و شیوع بالای آن، شناخت علائم و دلایل بروز برفک دهان میتواند به والدین کمک کند تا در اولین مراحل، اقدام به درمان مناسب کرده و از گسترش عفونت جلوگیری کنند.
بیشتر بخوانید:
شایع ترین بیماری های دهان و دندان کودکان
بارزترین علائم برفک دهان نوزاد
شناسایی زودهنگام برفک دهان نوزاد کلید شروع سریع درمان و جلوگیری از ناراحتی بیشتر کودک است. اگرچه ممکن است این علائم با باقیمانده طبیعی شیر در دهان نوزاد اشتباه گرفته شوند، اما برفک دهان ویژگیهای خاص و متمایزی دارد.
۱. نشانههای فیزیکی در دهان
- لکههای سفید پنیری و چسبنده: بارزترین نشانه، ظهور لکههای سفید، ضخیم و برجسته با ظاهری مخملی یا شبیه به پنیر دَلَمه بسته است. این لکهها اغلب روی زبان، سقف دهان (کام)، لثهها و داخل گونههای نوزاد دیده میشوند.
- التهاب زیر لکهها: برخلاف باقیمانده شیر که بهراحتی پاک میشود، تلاش برای پاک کردن لکههای سفید برفک دشوار است و در صورت پاک شدن، ممکن است سطح زیرین آنها قرمز، ملتهب و حتی دچار خونریزی خفیف باشد.
- آسیبهای محیطی دهان: در برخی نوزادان، این عفونت قارچی میتواند منجر به قرمزی، ترک یا التهاب در گوشههای دهان (شبیه به خشکی لبها) شود.
۲. تغییرات رفتاری و تغذیهای نوزاد
از آنجایی که برفک باعث ایجاد سوزش و درد در دهان نوزاد میشود، این عارضه مستقیماً بر رفتار تغذیهای او تأثیر میگذارد:
- بیعلاقگی به شیر خوردن: نوزاد ممکن است ناگهان از گرفتن سینه یا شیشه شیر امتناع کند یا در حین تغذیه مدام پستانک یا شیشه را رها کند.
- بیقراری و گریه: وجود درد در دهان موجب میشود که نوزاد هنگام تلاش برای بلع یا مکیدن، دچار بیقراری شود و بیشتر از حد معمول گریه کند.
- افزایش آبریزش: گاهی افزایش غلظت بزاق یا ترشح بیشتر آب دهان مشاهده میشود که میتواند پاسخی به درد و التهاب داخل دهانی باشد.
در صورت مشاهده هر یک از این علائم برفک دهان نوزاد، مراجعه به پزشک برای تایید تشخیص و تجویز درمان مناسب (مانند داروی نیستاتین) ضروری است.
بیشتر بخوانید:
بهترین غذا برای دندان درآوردن کودک
درمان قطعی برفک دهان نوزاد
درمان برفک دهان نوزاد به شدت علائم، سن کودک و تشخیص پزشک بستگی دارد و معمولاً با یکی از روشهای دارویی یا درمانهای مکمل قابل کنترل است. اگرچه در بسیاری از موارد برفک دهان یک عفونت خفیف و خودمحدودشونده محسوب میشود و ممکن است بهتدریج بهبود یابد، اما بیتوجهی به آن میتواند باعث درد، اختلال در شیر خوردن و بیقراری نوزاد شود. به همین دلیل، اغلب توصیه میشود درمان مناسب هرچه زودتر آغاز شود.
در درمان دارویی تجویزی برفک دهان نوزادان، رایجترین داروی مورد استفاده، نیستاتین است که به شکل قطره خوراکی یا ژل دهانی تجویز میشود. این دارو مستقیماً روی نواحی درگیر دهان، زبان و لثههای نوزاد استفاده شده و معمولاً باید روزی چند بار و به مدت حدود ۷ تا ۱۰ روز مصرف شود تا عفونت قارچی به طور کامل ریشهکن گردد. رعایت کامل دوره درمان، حتی در صورت بهبود علائم، نقش مهمی در جلوگیری از بازگشت برفک دارد.
در کنار داروهای تجویزی، برخی روشهای درمان بدون نسخه برفک دهان نوزاد نیز میتوانند بهعنوان درمان کمکی مورد استفاده قرار گیرند. در نوزادان بالای ۶ ماه، مصرف مکملهای پروبیوتیک حاوی باکتریهای مفید مانند لاکتوباسیلوس میتواند به بازگرداندن تعادل طبیعی فلور دهان و کاهش رشد قارچ کاندیدا کمک کند. البته استفاده از این روشها باید با احتیاط و ترجیحاً با نظر پزشک اطفال انجام شود.
بررسی درمانهای خانگی و غیرپزشکی برفک دهان نوزاد
| روش یا باور رایج | میزان ایمنی | توضیح علمی و پزشکی |
|---|---|---|
| نکته کلیدی درمان | ✅ ضروری | برفک دهان نوزاد یک عفونت قارچی است و تنها درمان مؤثر آن استفاده از داروهای ضدقارچ تجویزی توسط پزشک اطفال است. درمانهای خانگی نباید جایگزین درمان پزشکی شوند، زیرا تأخیر در درمان صحیح میتواند باعث گسترش عفونت، درد، اختلال در تغذیه و بیقراری نوزاد شود. |
| جوش شیرین (بیکربنات سدیم) | ❌ بسیار خطرناک | بلع جوش شیرین میتواند باعث مسمومیت و برهم خوردن تعادل pH خون نوزاد شده و به وضعیت اورژانسی آلکالوز متابولیک منجر شود. کلیههای نوزاد توانایی دفع سدیم اضافی را ندارند. همچنین خاصیت قلیایی آن موجب آسیب و زخم مخاط دهان میشود و هیچ اثری در از بین بردن قارچ ندارد. |
| گیاه فلوس | ❌ بسیار خطرناک | مصرف فلوس برای نوزادان از نظر پزشکی شدیداً منع شده است و میتواند منجر به عوارض گوارشی شدید و خطرناک شود. |
| ژنتیان بنفش (Gentian Violet) | ❌ ممنوع | این ماده در گذشته استفاده میشد اما امروزه به دلیل احتمال سرطانزایی، تحریک شدید مخاط دهان، جذب سیستمیک و لک دائمی بافت دهان توسط منابع پزشکی معتبر توصیه نمیشود. |
| سرکه سیب، آب لیمو و مرکبات | ❌ ممنوع | این مواد به علت اسیدی بودن شدید موجب سوزش، التهاب و آسیب به بافت لطیف دهان نوزاد میشوند و هیچ تأثیر درمانی بر قارچ ندارند. |
| سیر خام | ❌ ممنوع | سیر خام بسیار تند و محرک است و میتواند باعث سوختگی شیمیایی مخاط دهان نوزاد شود. |
| آب نمک | ⚠️ توصیه نمیشود | تنظیم غلظت مناسب آب نمک برای نوزاد دشوار است و احتمال بروز تحریک دهان یا بلع ناخواسته وجود دارد. این روش فاقد اثر ضدقارچی مؤثر است و جایگزین دارو نمیشود. |
| روغن نارگیل | ⚠️ توصیه نمیشود | با وجود خواص ضدقارچی خفیف، استفاده از آن در نوزادان به دلیل خطر پریدن به گلو و خفگی (آسپیراسیون) توصیه نمیشود. |
| گلاب | ⚠️ توصیه نمیشود | شواهد علمی معتبری درباره اثربخشی گلاب در درمان برفک دهان نوزاد وجود ندارد و ممکن است موجب واکنش حساسیتی شود. |
| عصاره هسته گریپفروت | ⚠️ توصیه نمیشود | این ماده میتواند باعث تحریک یا سوزاندن مخاط حساس دهان نوزاد شود و ایمنی آن ثابت نشده است. |
| کلرهگزیدین | ⚠️ نامناسب برای نوزاد | دهانشویه کلرهگزیدین برای بزرگسالان طراحی شده و استفاده از آن برای نوزادان به دلیل قدرت بالا و احتمال آسیب به مخاط دهان مناسب نیست. |
راهنمای کامل پیشگیری از برفک دهان نوزاد
پیشگیری مؤثر از برفک دهان، بهویژه در نوزادان، شامل سه محور اصلی: مراقبتهای مادر شیرده، بهداشت لوازم نوزاد و ملاحظات پزشکی است.
۱. بهداشت مادر شیرده و نوک سینه (پیشگیری از انتقال)
مهمترین راه انتقال قارچ، در تماس مستقیم با مادر آلوده است. رعایت نکات زیر برای پیشگیری از برفک نوک سینه مادر و نوزاد حیاتی است:
- درمان عفونتهای قارچی مادر: اگر مادر در دوران بارداری یا پس از زایمان دچار عفونتهای قارچی واژن شود، باید فوراً تحت درمان قرار گیرد تا از انتقال قارچ کاندیدا آلبیکنس به نوزاد حین زایمان یا پس از آن جلوگیری شود.
- بررسی و درمان نوک سینه: در صورت احساس درد، قرمزی، خارش یا ترک در نوک سینهها، مادر باید حتماً توسط پزشک یا متخصص شیردهی معاینه شود. تشخیص بهموقع برفک نوک سینه مادر و درمان همزمان او و نوزاد با داروهای ضدقارچ (مانند نیستاتین) ضروری است.
- خشک و تمیز نگه داشتن سینهها: پس از هر بار شیردهی، سینهها را با آب گرم به آرامی شسته و کاملاً خشک کنید. محیطهای مرطوب، فضای ایدهآلی برای رشد قارچ هستند.
- رعایت بهداشت فردی و لباسها: سوتینهای شیردهی و لباس زیر باید با آب داغ شسته شوند و در صورت امکان در معرض نور مستقیم خورشید خشک شوند.
- کنترل مصرف شکر: از آنجایی که قارچ کاندیدا از قند تغذیه میکند، کاهش مصرف قند و شکر تصفیهشده در رژیم غذایی مادر شیرده میتواند به کاهش رشد قارچ کمک کند.
۲. استریلسازی و ضدعفونی لوازم نوزاد
وسایلی که نوزاد به دهان میبرد، بهسرعت میتوانند آلوده شده و عامل عود مجدد برفک باشند:
- استریلسازی مداوم لوازم دهانی: شیشه شیر، سرشیشه، پستانکها، دندانگیرها و تمام قطعات شیردوش (که با شیر مادر در تماس هستند) باید بهطور منظم و پس از هر بار استفاده، با جوشاندن یا استفاده از دستگاه استریلایزر کاملاً ضدعفونی شوند.
- شستوشوی دستها و اسباببازیها: دستهای مادر و سایر مراقبان باید بهطور مکرر شسته شوند. همچنین اسباببازیهایی که نوزاد به دهان میبرد، بهویژه در طول دوره درمان و تا چند هفته پس از آن، باید مرتب ضدعفونی شوند.
- نگهداری صحیح شیر دوشیده: شیر مادر دوشیده شده در صورت عدم نیاز فوری، باید طبق دستورالعملهای بهداشتی در یخچال یا فریزر نگهداری شود.
۳. ملاحظات پزشکی و آنتیبیوتیکها
- کاهش مصرف آنتیبیوتیک: مصرف آنتیبیوتیکها، چه در مادر و چه در نوزاد، میتواند باکتریهای مفید (فلور طبیعی بدن) را از بین ببرد و زمینه را برای رشد بیش از حد قارچ کاندیدا فراهم کند. در صورت نیاز به مصرف آنتیبیوتیک، حتماً با پزشک درباره راههای پیشگیری (مانند مصرف پروبیوتیکها) مشورت کنید.
کلام آخر
برفک دهان نوزاد یک عفونت قارچی شایع ناشی از رشد بیش از حد قارچ کاندیدا آلبیکنس است که معمولاً با لکههای سفید پنیری روی زبان و داخل دهان، قرمزی مخاط و بیقراری یا کممیلی نوزاد به شیر خوردن ظاهر میشود. درمان قطعی این بیماری استفاده از داروهای ضدقارچ تجویزی پزشک مانند نیستاتین به مدت معمولاً ۷ تا ۱۰ روز است و درمانهای خانگی بههیچوجه جایگزین دارو نیستند و حتی میتوانند خطرناک باشند. برای پیشگیری از عود برفک، درمان همزمان مادر شیرده در صورت درگیری نوک سینه، کاهش مصرف آنتیبیوتیکها و استریل کردن منظم شیشه شیر، پستانک و وسایل تغذیه نوزاد اهمیت زیادی دارد. در صورت نیاز به معاینه تخصصی دهان نوزاد یا کودکان، دکتر علی بهزادی، متخصص دندانپزشکی کودکان در اصفهان، یکی از گزینههای معتبر است. برای دریافت مشاوره با شماره های موجود در سایت تماس حاصل فرمایید.
